Info Vrbas
Zabava
Kursna lista
Šta treba videti - Znamenitosti grada
Vrbas, kao i Vojvodina, u prošlosti je počivao na močvarnim terenima gde su najčešći građevinski materijal bili zemlja i trska. Ovaj materijal je korišćen od najstarijih vremena pa može se reći i do danas. Što se tiče arhitekture u Vrbasu, očigledan je uticaj Srednje Evrope, mnogo više nego Vizantije. Sve ovo je uslovilo da Vrbas ima arhitektonske karakteristike kao i većina gradova u Vojvodini. Posebno se ističu crkve, kojih ima šest, a to su: Srpska pravoslavna crkva, Katolička crkva, Reformatorska crkva, Rusinska crkva, Evangelistička crkva i Metodistička crkva. Pored crkava, u Vrbasu, postoji još veliki broj znamenitosti među kojima su: velelepne vile koje su posedovali bogati industrijalci, gimnazija, kapela “Vodice”, spomenik Jožefu Kišu, zgrade sa posebnom arhitekturom, arheološki lokalitet “Čarnok” i muzej sa svojom vrlo bogatom zbirkom.
Srpska pravoslavna crkva
Podignita je 1744. godine, i posvećena je Vavedenju Presvete Bogorodice. Ikonostas je uradio J. Kistner, 1862. godine, a pozlatu Nikola Dimšić. Ikone je živopisao Jovan Klajić u periodu od 1858 do 1862. godine, ulje na platnu, kaširano na drvo. U crkvi se mogu videti sledeće ikone: Hristos i Samarićanka, Kušanje Hristovo, 
Bogorodica, Hristos, Arhanđel Mihajlo, Blagovesti, Sveti Georgije, Vavedenje, Tajna večera, Rođenje Svetog Jovana Preteče, Rođenje Hristovo, Krštenje, Vaskrsenje, Molitva u Getsimanskom vrtu, Raspeće, Bogorodica sa Hristom, Sveti Jovan Zlatousti, Itd. Sve navedene ikone imaju izuzetno veliku umetničku vrednost. U dvorištu Srpske pravoslavne crkve, izrađen je spomenik Arseniju Čarnojeviću, jer je on na svom putu ka severu svratio i logorovao izvestan broj dana, upravo na mestu gde danas stoji crkva.
Rusinska crkva
Građena je u periodu od 1938 do 1945 godine. Ikone je radio slikar amater, i one imaju vrlo malu umetničku vrednost.
Rimokatolicka crkva
Izgrađena je 1885. godine i ima jednu oltarsku sliku: Bogorodica Imakulata. Ikonu je radio Josip Kopitar koristivši ulje na platnu, dok su dimenzije ikone 3x2 m, a sama ikona je takođe naslikana 1885. godine.
Reformatorska crkva
Gradena je u periodu od 1822. do 1824. godine. U ovoj crkvi se nalaze orgulje iz 1842. godine.
Sinagoga
Pre Drugog svetskog rata u Vrbasu se uzdizala prelepa Sinagoga, koja je u toku rata uništena, i danas se može videti samo na starim fotografijama. Kao dokaz njenog postojanja, na mestu gde se nekad nalazila, uzdiže se šestougaoni stub koji je pripadao Sinagogi.
Dve mermerne ploce, na kojima je bilo ispisano Deset Božijih Zapovesti, prenete su u Izrael, i danas tamo stoje kao svojevrstan spomenik žrtvama fašistickog terora nad jevrejskim porodicama u Vrbasu.
Srpska pravoslavna kapela “Vodice”
Smatra se da je izrada kapele zapoceta 1793. godine kopanjem bunara. Iskopavanje bunara obavljeno je o trošku izvesnog trgovca Nikolica i nepoznatog Bunjevca iz Subotice. Posvecenja je Svetoj Paraskevi – Petki, godine 1848. je oštecena a 1852. godine je popravljena. Po svojoj lepoti posebno se izdvaja ikona Svetog Arhedakona Stefana, slikarski rad Novaka Radonjica iz 1863. godine. U crkvenom letopisu iz 1850 godine o kapeli stoji sledeci zapis: “Zdanje kapele nije golemo, iznutra u dužini ima jedan i po fat, a tako nešto i visinu; iznutra do rata 1848. bila pod stenama sva u velikim ikonama živopisana a posle toga nekada e ubelena; koju okruživaju dva okrugla produ nje, srazmerna prozora; i edna od severne strane dvokrilna vrata. Pod krovom njenim od zapadne strane, izmedu dva stuba nahodi se vodicni bunar; iz kog verni crpe vodu, i bolesnike u ime Božije, Majke Božije i Svete Petke pozdravlenija radi umivaju”.
Spomenik Jožefu Kišu
Ovaj spomenik projektantu Velikog Backog Kanala zauzima istaknuto mesto medu znamenitostima u gradu. Nalazi se na uzvišenju iznad brane kod Šlajza. Jožef Kiš je želeo da tu bude sahranjen, iako nije bio gradanin Vrbasa, ali je za njega bio emotivno vezan, jer su odavde krenuli prvi probni radovi. Jožef Kiš je stekao bogato iskustvo u izgradnji kanala u Engleskoj; po povratku dolazi u Backu i radi u službi Kraljevske dvorske komore. Uocio je prednost Crne Bare, koja je od Vrbasa do Tise kod Beceja predstavljala prirodni vodeni tok, koji se, uz malo rada može urediti kao plovni kanal. Preostalo je da se od Dunava kod Bezdana, pa do Vrbasa prokopa novi kanal koji bi povezao ova dva glavna vodena toka u citavoj Ugarskoj. Imao je problema da ubedi vladu, ali 27.03. 1793. godine, komora je odobrila radove koji su poceli 06.05. iste godine. Kanal je uz niz teškoca završen 1802. godine. Kasnije su izgradeni sistemi kanala koji su odveli vodu iz mocvara, a tako su i znatno snižene podzemne vode, i dobijeno na desetine hiljada jutara plodne zemlje. Kao uspomena na Jožefa Kiša, danas na nadgrobnom someniku stoji sledeci natpis koji su prevodu na srpski znaci:
"Ovde vecno pociva
Plemeniti Madar Jožef Kiš
Graditelj Franjinog kanala
Besmrtnost neka iskazuje
ovaj mermer, blaženo neka pociva.
Roden godine
1748.
Umro u Somboru
3. dana
Martovskih
ida
leta gospodnjeg 1813."
Gimnazija
Prema dostupnim izvorima gimnazija je osnovana još 1809. godine kao Privatna latinska škola, i kao takva, egzistirala je do 1822. godine. Inicijator za osnivanje ove škole bio je beležnik Andrija Mokri, koji je, kao bogat čovek želeo svojim ćerkama da pruži što je moguće bolje obrazovanje. Privatni učitelj, Jovan Blasi je počeo da podučava beležnikovu decu, i nekoliko godina kasnije, zahvaljujući svojim sposobnostima, organizovao je školu i postao njen prvi direktor. O radu ove škole do 1822. godine postoji jako malo podataka, zna se samo da je škola izdržavana od dobrotvornih priloga i učeničkih uplata na ime školarine. Dalji razvojni put ove škole izgleda ovako:
24.06.1822.
Konfensionalna evangelistička gramatička škola
01.09.1822. Seniorska niža gimnazija
1871. Patronatska niža gimnazija
1909. Viša opštinska gimnazija
1920. Viša nemačka gimnazija
1925. Potpuna mešovita gimnazija
1936. Niža mešovita gimnazija sa paralelnim nemačkim odeljenjem
1940. Viša nemačka privatna gimnazija
13.04.1941. Okupatorska vlast zatvara odeljenje srpske gimnazije
1945. Niža mešovita realna gimnazija
1946. Potpuna mešovita realna gimnazija
20.10.1959. Gimnazija “Žarko Zrenjanin”
1977. Obrazovni centar zajedničkog srednjeg vaspitanja i obrazovanja i srednjeg pozitivno usmerenog obrazovanja za društvene delatnosti “Žarko Zrenjanin”
1990. Gimnazija “Žarko Zrenjanin”
Muzej
Godine 1968, skupština opštine Vrbas je donela odluku o osnivanju muzejske zbirke, i za te potrebe, dodeljuje se vila u ulici Maršala Tita. Razlog za ovakvu odluku proizilazi iz činjenice da je nastavnik istorije i geografije, Ištvan Đenge, već uveliko sa svojim učenicima radio na prikupljanju starih predmeta. Za kratko vreme muzejska zbirka je bila obogaćena raznovrsnim predmetima iz prošlosti. Tu su se našli eksponati iz oblasti zanatstva, istorije, etnologije i arheologije. Međutim, euforična podrška sa kojom se krenulo u osnivanje muzeja ubrzo je splasla. Prema dokumenta SIZ-a za kulturu, zgrada muzeja je bila ustupljena tadašnjem ZOIL-u Novi Sad, a u zgradu ZOIL-a se preseljavaju muzejski eksponati. U prvoj zgradi kao ni u drugoj zbirka nije bila izložena, zbog neophodne restauracije pojedinih eksponata. Nakon preseljenja, dolazi do provale u prostorije u kojima su bili smešteni eksponati, i tada nestaje jedan deo eksponata koji nikad nisu pronađeni. Nakon pljačke predmeti se smeštaju u zgradu MEPOL-a. Sledeće preseljenje muzeja vrši s u zgradu Auto-moto društva u izuzetno ne adekvatne prostorije, gde predmeti ostaju sve do 1993. godine. Zbog ovih preseljenja i provala nestalo je mnogo eksponata, među kojima su porcelanske posude, lampe, oružja i novčići iz raznih perioda. Zbog neadekvatnosti prostorija predmeti su počeli da propadaju, 1993. godine smeštaju se u prostorije nekadašnjeg zatvora u dvorištu vrbaške gimnazije. Treba naglasiti da je muzej od svog osnivanja radio u okviru doma kulture Vrbas iz Vrbasa. Od te 1993. godine Dragica Vukotić organizator rada muzeja vodi brigu o muzejskim eksponatima. Aprila 1998. godine, muzej dobija kao privremeno rešenje malu zgradu bivše poreske uprave u dvorištu opštinske zgrade. Iako prostor ni izbliza nije adekvatan, uporni radnici Doma kulture postavljaju stalnu muzejsku postavku 15. Oktobra 1998. godine. Eksponati koji nisu izloženi i dalje su u depou bivšeg zatvora. Što se tiče dela arheoloških eksponata sa lokaliteta vrbaske opštine, uglavnom se nalaze u Muzeju Vojvodine u Novom Sadu. Sve u svemu muzej danas poseduje preko hiljadu predmeta neračunajuči arheološke eksponate koji se inventarišu i nalaze u vlasništvu Muzeja Vojvodine. Posebno se ističu imena arheologa Marije Jovanović i arheologa Nebojše Stanojeva. Muzejska zbirka je kroz najzanimljivije eksponate i njihovu istoriju prikazana prema prostorijama od jedan do četiri, a put njihovog obilaska, zamišljen je kao put kroz vekove.U prostoriji broj jedan izloženi su eksponati od praistorije do početka XVI veka. Značajno mesto u muzejskim vitrinama zauzimaju eksponati sa Čarnoka kao i predmeti koji pripadaju Avarima a pronađeni su na lokalitetu “Ciglana – Polet”. U trečoj vitrini prve prostorije, smešteni su eksponati sa lokaliteta “Šuvakov Salaš”, za koji je karakteristična crkva u sredini naselja, oko koga je iskopan šanac širine 60 metara, sa pokretnim mostom. Mogu se izdvojiti neki od eksponata koji su nađeni na ovom lokalitetu, a to su: pećnjak, rađen od pečene zemlje na brzom vitlu; lonac od pečene zemlje, rašen na brzom vitlu; prsten, (fragment) rađen od srebra, tehnikama iskucavanja, urezivanja i lemnjenja sa prečnikom 2,3 cm. U drugoj prostoriji se nastavlja sa eksponatima enterijera sa kraja XIX i početka XX veka, zatim predmetima vezanim za školstvo, i mnogim drugim stvarima koje su karakterisale svakodnevni građanski zivot Vrbasa. Među predmetima koje su koristili bolje stojeći građani posebno mesto zauizima drveni usisivač koji ne poseduje ni jedan drugi muzej u Srbiji. U jednoj od vetrina se nalazi i radio-prijemnik marke “Siemens” iz 1930. godine. Treću prostoriju čine predmeti iz raznih zanatskih struka. Među predmetima ističu se stolarski alat, fotografski aparat, ogromna pletena cipela od sušenog kukuruzovog lista, a koju se mađarski vojnik obuvao na vojičke čizme da bi se zaštitio od snega i hladnoće. Pored toga tu se nalaze razne vrste svetiljki, lampi i fenjera, glinenih posuda, drvenih i pleteih predmeta korišćenih za čuvanje i spravljanje hranje kao što su naćve za mešenje hleba, karlice za čuvanje mleka, modlice i kačice za spravljenje putera, renda, oklagija, pegla, Itd. U četvrtoj prostoriji istaknuto mesto zauzima horizontalni zanatski razboj. Na izlazu iz četvrte prostorije posetioci će se naći u dugom uzanom hodniku gde su na vrlo ukusan način sa leve i desne strane poređane fotografije. Tu se mogu videti i delovi kao i cele narodne nošnje koje su nosili žitelji Vrbasa.
Baza “Cetar”- Bapina baza
U Starom Vrbasu, u ulici Milivoja Čobanskog broj 137 nalazi se Bapina baza u kojoj su smešteni eksponati, fotografije i istorijski materijal iz Drugog svetskog rata vezan za opštinu Vrbas. U tadašnje vreme širom Vojvodine su bile formirane ilegalne baze u kojima su delovali tajni štabovi partizanskih odreda. Na teritoriji opštine Vrbas bilo je oko pedeset takvih baza a najpoznatija je Bapina baza. Bila je smeštena u kući Dragutina Radanova – Bape, koji je sa svojih petor dece uspeo da sve vreme rata održi ovo mesto u tajnosti. Posetioci mogu da vide izložen materijal u prednjoj kući do ulice, gde su inače stanovali domaćini a u zadnjem delu dvorišta je zasebna kućica, gde su radili ilegalni politički radnici. U prvoj kući prikazane su fotografije iz doba radničkog pokreta, novine “Zemljodelac”, fotografije poznatih revolucionara kao i predmeti koji su pripadali vrbaskim ilegalcima. Osim što ima istorijsku vrednost, ova baza je interesantna i po tome što je druga kućica, svojevrstan primer enterijera i eksterijera srpske seoske kuće u Vrbasu. Kuća je izgrađena u XIX veku.
Zahvaljujemo se dipl. turizmologu i geografu Stevanu Ferencu na ustupljenim informacijama i podacima o znamenitostima grada.