Kursna lista

Šta treba znati - Istorija grada

Vrbas je smešten u ravnici Bačke, koja je omeđena Dunavom i Tisom i čije lesne zaravni na severu i jugu čine položaj Vrbasa veoma povoljnim, kako za život tako i za brojne delatnisti.
Plodna ravnica, sa svojom rekom Crnom barom omogućila je povoljne uslove još u neolitu. Taj period se veže za razvoj prvih zemljoradničkih kultura.
Najstariji tragovi koji su otkriveni do današnjih dana, nalaze se sa desne strane puta prema Bačkom Dobrom Polju ( 200g. pre naše ere tu se nalazilo naselje Kelta ) .
Pronađeni su brojni predmeti koji otkrivaju istorijsku sliku ovog tla, između ostalog to su noževi, okovi za pojas, kopče, glinene posude, dok su u grobovima pronađeni predmeti koji uglavnom potiču iz avaro-slovenskog perioda.
Prilikom iskopavanja na ciglani, pronađena je pseudofibula, koja se pripisuje slovenskim plemenima, a jedina pre nje pronađena je u Rusiji.
Arheološka istraživanja  svedoče o brojnim saznanjima sa ovog područja među kojima posebno mesto zauzima „Šuvakov salaš“ (naselje od X veka do početka XVI veka ) .
Tada su kuće građene tako što su delimično ili potpuno bile ukopane u zemlju, rađene nabojem, dok je površina zemlje  odavala slike šiblja, šuma, blata i bara.
Ime Vrbasa se prvi put pominje 1387 . godine ( Mada pisac istorije Novog Vrbasa , profesor Loc, navodi dokument, u kome se kaže da se ime  Vrbasa pominje 1213. godine kao sedište poseda dva plemića  po imenu Orbaszpalataya ).
Ako umemo u obzir i arheološka istraživanja, onda Vrbas i njegova okolina postoje već 3000 godina.
Vrbas je zbog brojnih osvajanja bio rušen i pust, na njegovom tlu smenjivali su se brojni narodi ostavljajući za sobom tragove. Srbi su često napuštali ovo područje, najčešće je to bilo zbog ratova, poplava i raznih bolesti. stanovništvu. U turskim tefterima se mogu pronaći podatci koji svedoče o tom dobu.
 Na ovom tlu smenjivali su se Kelti, Jazidi,  Rimljani, Sloveni, Avari, Germani, Huni i Turci.
Nekolicina Turskih spisa svedoči o „ Srbima i ostalim Slovenima“ koje su zatekli na ovoj teritoriji.
Međutim podaci o ovom vremu su veoma oskudni, za najraniji period dobijamo ih iz popisa stanovništva rađenih za razne prilike, u razne svrhe ili iz poreskih knjiga., kao što je delimično turski poreski tefter Somborske nahije, Velikog Segedinskog Sandžaka, iz 1570. godine. Ovom prilikom dat je pregled nekoliko godina kasnije u kojima se vidi, prema popisu, kako se kretao broj domaćinstava ili stanovnika Vrbasa.

Popis domova na teritoriji starog i novog Vrbasa u peridu
1590 – 1773. godine

 
1590
1715
1720
1773
S. Vrbas
N. Vrbas
S. Vrbas
N. Vrbas
S. Vrbas
N. Vrbas
S. Vrbas
N. Vrbas
Mađarskih
domova
-
-
-
-
-
-
-
-
Nemačkih
domova
-
-
-
-
-
-
-
-
Srpskih
domova
-
-
18
-
31
-
-
-
Ukupno
domova
36
-
-
-
-
-
243
32


Popis duša na teritoriji starog i novog Vrbasa u periodu
1847 – 1910

 
1847
1880
1890
1900
1910
S. Vrbas
N. Vrbas
S. Vrbas
N. Vrbas
S. Vrbas
N. Vrbas
S. Vrbas
N. Vrbas
S. Vrbas
N. Vrbas
Mađara
-
-
150
406
10697
642
435
931
615
1361
Nemaca
-
-
1632
4392
415
5111
2025
5279
1837
5171
Slovaka
-
-
-
2
24
7
16
5
6
16
Rumuna
-
-
-
-
4
-
1
-
2
103
Rusina
-
-
240
41
5
-
428
112
571
108
Srba
2076
-
1402
17
5827
29
1
3
4
3
Hrvata
-
-
-
-
6
2
1728
29
1813
150
Ostalih
-
-
3
-
47
3
9
9
5
12
Pravosl.
-
-
1490
16
5815
36
1671
33
1783
160
Jevreja
-
-
90
220
618
173
72
212
46
192
Ukupno
2076
-
3664
5050
23458
5859
4642
6369
4853
6924

Pregled naseljenosti ukazuje nanaglo smanjenje srpskog stanovništva ili uopšte broja domaćinstava. Takođe postoji podatak da je Bačka 1720. godine imala 105 000. stanovnika, a Vrbas je bio čisto srpsko naselje.

Značajne etničke promene nastupaju te  1720. godine. kada počinje kolonizacija Rusina, Mađara i  Nemaca na ove prostore ( Vrbas se nalazi izvan Vojne granice, a samim tim i izvan stroge kontrole dvorske komore). Komorski činovnici i zakupci su seljacima nametali mnogo veće obaveze nego što je to dvorska komora od njih tražila, i to je 1774. godine uslovilo veliko iseljavanje seljaka iz Vrbasa. broj Vrbašana  je pribegao u naselja koja su se nalazila u okviru gornje granice.
Bekstvo seljaka sa feudalnih poseda , žalbe i nezadovoljstva, nateralo je vlast donesu Urbarium za sva veća naseljena mesta. Tako je Vrbas 1772. godine dobio Urbarium kojim su obaveze seljaka i kmetova precizno definiane i regulisane. Ovaj Urbarium je proširen novim, 1798 – 1801. godine, uvođenjem veće obaeze seljacima – plaćanje feudalnih obaveza u novcu.
Prema popisu iz 1768. godine, Vrbas ima 183 srpske porodice, a 1769. godine – 213 porodica, dok 1786. godine, u vreme doseljavanja Nemaca Vrbas ima 246 srpskih domova.
Veoma je bino istaći da je doseljavanje Nemaca u velikoj meri promenilo privrednu strukturu, tako što zanatlije koje su pristigle nemakom kolonizacijom, potiskuju poljoprivredu i stočarstvo.
DOSELJAVANJE NEMACA
Nemci su naselili Vrbas 1785. godine i to 283 nemačke porodice sa 1132 lica.
Za njihovo doseljavanje korišćena je zemlja koju su  Vrbašani do tad obrađivali kao zakupci na pustarama  Kiš Dobra i Paraštinac. Austrijska vlast je doseljenicima plaćala troškove puta, prenoćište i hranu. Po dolasku obezbeđena im je besplatna izgradnja kuća, dodeljena zhemlja i stoka, besplatno seme za prvu setvu, prvih deset godina bili su oslobođeni svih poreza i feudalnih davanja, a dobijali su između ostalog i kredite od banaka. Do 1848. godine doselilo se još 135 nemčkih porodica, tako da nemačko stanovništvo  postje dominantnije na polju privrede kao i brojčano.
DOSELJAVANJE RUSINA
Rusini u Vrbasu vode poreklo  iz prikarpatskih oblasti. Prve porodice naseljavaju Vrbas  1746. godine. Polovinom XVIII veka, najpre su naselili močvarni Krstur, gde su bili oslobođeni svih davanja u periodu od četiri godine. Postepeno, iz Kucure i Krstura Rusini počinju da naseljavaju i Vrbas.
1850. godine u starom Vrbasu je bilo 70 porodica Rusina, a 1860. godine bilo je 82 porodice. 
Naseljavanje stanovnika iz Bosne i Hercegovine, Kosova, Hrvatske, Crne Gore, počinje kasnije,nakon Drugog svetskog rata.
Izgradnja železničke pruge Pešta – Subotica – Novi Sad , kao i prokopavanje  kanala  ima ogroman značaj za razvoj industrije, zanatstva i trgovine.
Projektant Velikog kanala je bio Jožef  Kiš (naš sugrađanin ), koji počiva u  Vrbasu, na obali kanala kome je posvetio život.
U knjizi „ Geografski položaj bačkih naselja“ ističe se primat Vrbasa u odnosu na okolna mesta, čemu naravno najviše doprinosi Veliki kanal i željeznica.
Najraniji dokazi svedoče da se na teritoriji Vrbasa gajila vinova loza, a zahvaljujući crnoj bari bavilo se lovom i ribolovom, što je simbolički predstavljeno na  najstarijem grbu Vrbasa.
Na lokalitetu „Čarnok“ pronađeno je i utvrđeno ,  da je na ovoj teritoriji bilo zastupljeno 7 domaćih i 10 vrsta divljih životinja, o tome svedoče arheološki pronalasci skeleta ili delova kostiju .  Lov i ribolov su bili zastupljeni sa 32%, a domaće životinje sa 68% .
  

Veoma brz razvoj Vrbasa postavio ga je na mesto kulturnog, privrednog i trgovačkog sedišta Bačke u kome niču nove fabrike,  koje i danas svojom tradicijom i kvelitetom proizvoda i usluga , prednjače  ne samo o u Srbiji već i šire.
Početkom XIX veka, u Vrbasu imamo prve zanatlije i prvu cehovsku organizaciju 1821. godine. Vrbaski esnafski majstori su bili  nadaleko poznati,
1872. godine ukida se esnafsko  udruženje. Donose se propisi o zanatlijskim udruženjima. 1889. godine održana je prva skupština na kojoj su izabrani funkcioeri.
1890. godine Udruženju zanatlija se pridružuju starovrbaske, a potom i kucurske zanatlije.
1892. godine osniva se šegrtska škola, čiji je prvak bio Pavle Le, a predavači su učitelji  Hajnrih Smit, Andrija Tot, Karl Vilhelm Smit i Fridrih Sauer. Učitelji su na raznim kursevima , proširivali svoje znanje, kako bi što bolje obučili zanatlijski podmladak.
Nakon Prvog svetskog rata, po naređenju Ministra prosvete, upravnik je Janko  Garić i od tada većinom u školi predaju profesori, dok od 1938. godine mesto direktora preuzima Dimitrije Đorđević. Zanatsko udruženje, zahvaljujući školi i kvalitetnim predavačima dobija sve stručniji kadar, što ima značajan odraz na razvoj i strukturu današnjih delatnosti u Vrbasu.
Sve više pažnje posvećivalo se prikupljanju literature, tako da se 14. januara 1893. godine osniva biblioteka, a 1921. godine osniva se zanatsko – pevački odsek „Sloga“ sa 50  članova, udruženje postaje veoma populatrno i nadaleko čuveno, a iz završnih računa vidi se zapisanost i opravdanost svake pare kao i popis svih vrsta zanata i imena zanatlija.
Od 1928. godine, na čelu udruženja nalazi se  mesar Johan Kiltz.
1938. godine u Vrbasu je održana jubilarna izložba , povodom 50 godina postojanja  Udruženja. Pokrovitelj izložbe je bio ministar trgovine dr Milan Vrbanić.
Vrbas se oslobađa od fašizma 20. oktobra 1944. godine.nakon čega ga naseljavaju kolonisti iz Bosne, Hercegovine, Crne Gore kao i sa Kosova.

Posle Drugog svetskog rata u Vrbasu je postojala fabrika za proizvodnju leda u čijem dvorištu je radila fabrika za preradu masti  čiji je vlasnik i akcionar bilo Udruženje mesara i kobasičara za Vrbas i okolinu.
Led su koristili mesari  i ugostitelji. Mesari koji su imali višak masti, prodavali su je fabrici, gde se prerađivala, a potom prebacivala u takozvanu ril mašinu, da bi bila sva jednaka.. Mast se dalje prodavala bolnicama, vojsci i ugostiteljstvu.
Ne posredno posle Drugog svetskog rata radile su tri zanatske klanice za snabdevanje vojske i bolnica. Pored toga formira se RNAPOZ,  preduzeće koje je imalo klanicu i dve prodavnice u celom Vrbasu.
1948. godine SZR „Sava Kovačević“ i Zem zadruga „Vrbas“, spajaju svoje klanice u jednu veću koja se naziva „Bačka“.

Iz napred navedenih podataka možemo zaključiti da je istorija Vrbaskog razvoja imala značajan uticaj na razvijenu industriju ovog mesta koje danas ima fabrike kao što su Vital, Carnex,Šećerana i naravno zavidan broj srednjih,malih i velikih preduzeća.

© 2007. VRBAS OnLine