Šta treba videti - Znamenitosti grada

Vrbas, kao i Vojvodina, u prošlosti je počivao na močvarnim terenima gde su najčešći građevinski materijal bili zemlja i trska. Ovaj materijal je korišćen od najstarijih vremena pa može se reći i do danas. Što se tiče arhitekture u Vrbasu, očigledan je uticaj Srednje Evrope, mnogo više nego Vizantije. Sve ovo je uslovilo da Vrbas ima arhitektonske karakteristike kao i većina gradova u Vojvodini. Posebno se ističu crkve, kojih ima šest, a to su: Srpska pravoslavna crkva, Katolička crkva, Reformatorska crkva, Rusinska crkva, Evangelistička crkva i Metodistička crkva. Pored crkava, u Vrbasu, postoji još veliki broj znamenitosti među kojima su: velelepne vile koje su posedovali bogati industrijalci, gimnazija, kapela “Vodice”, spomenik Jožefu Kišu, zgrade sa posebnom arhitekturom, arheološki lokalitet “Čarnok” i muzej sa svojom vrlo bogatom zbirkom.

Srpska pravoslavna crkva

Podignita je 1744. godine, i posvećena je Vavedenju Presvete Bogorodice. Ikonostas je uradio J. Kistner, 1862. godine, a pozlatu Nikola Dimšić. Ikone je živopisao Jovan Klajić u periodu od 1858 do 1862. godine, ulje na platnu, kaširano na drvo. U crkvi se mogu videti sledeće ikone: Hristos i Samarićanka, Kušanje Hristovo, Bogorodica, Hristos, Arhanđel Mihajlo, Blagovesti, Sveti Georgije, Vavedenje, Tajna večera, Rođenje Svetog Jovana Preteče, Rođenje Hristovo, Krštenje, Vaskrsenje, Molitva u Getsimanskom vrtu, Raspeće, Bogorodica sa Hristom, Sveti Jovan Zlatousti, Itd. Sve navedene ikone imaju izuzetno veliku umetničku vrednost. U dvorištu Srpske pravoslavne crkve, izrađen je spomenik Arseniju Čarnojeviću, jer je on na svom putu ka severu svratio i logorovao izvestan broj dana, upravo na mestu gde danas stoji crkva.

Rusinska crkva

Građena je u periodu od 1938 do 1945 godine. Ikone je radio slikar amater, i one imaju vrlo malu umetničku vrednost.

Rimokatolicka crkva

Izgrađena je 1885. godine i ima jednu oltarsku sliku: Bogorodica Imakulata. Ikonu je radio Josip Kopitar koristivši ulje na platnu, dok su dimenzije ikone 3x2 m, a sama ikona je takođe naslikana 1885. godine.

Reformatorska crkva

Gradena je u periodu od 1822. do 1824. godine. U ovoj crkvi se nalaze orgulje iz 1842. godine.

Sinagoga

Pre Drugog svetskog rata u Vrbasu se uzdizala prelepa Sinagoga, koja je u toku rata uništena, i danas se može videti samo na starim fotografijama. Kao dokaz njenog postojanja, na mestu gde se nekad nalazila, uzdiže se šestougaoni stub koji je pripadao Sinagogi. Dve mermerne ploce, na kojima je bilo ispisano Deset Božijih Zapovesti, prenete su u Izrael, i danas tamo stoje kao svojevrstan spomenik žrtvama fašistickog terora nad jevrejskim porodicama u Vrbasu.

Srpska pravoslavna kapela “Vodice”

Smatra se da je izrada kapele zapoceta 1793. godine kopanjem bunara. Iskopavanje bunara obavljeno je o trošku izvesnog trgovca Nikolica i nepoznatog Bunjevca iz Subotice. Posvecenja je Svetoj Paraskevi – Petki, godine 1848. je oštecena a 1852. godine je popravljena. Po svojoj lepoti posebno se izdvaja ikona Svetog Arhedakona Stefana, slikarski rad Novaka Radonjica iz 1863. godine. U crkvenom letopisu iz 1850 godine o kapeli stoji sledeci zapis: “Zdanje kapele nije golemo, iznutra u dužini ima jedan i po fat, a tako nešto i visinu; iznutra do rata 1848. bila pod stenama sva u velikim ikonama živopisana a posle toga nekada e ubelena; koju okruživaju dva okrugla produ nje, srazmerna prozora; i edna od severne strane dvokrilna vrata. Pod krovom njenim od zapadne strane, izmedu dva stuba nahodi se vodicni bunar; iz kog verni crpe vodu, i bolesnike u ime Božije, Majke Božije i Svete Petke pozdravlenija radi umivaju”.

Spomenik Jožefu Kišu

Ovaj spomenik projektantu Velikog Backog Kanala zauzima istaknuto mesto medu znamenitostima u gradu. Nalazi se na uzvišenju iznad brane kod Šlajza. Jožef Kiš je želeo da tu bude sahranjen, iako nije bio gradanin Vrbasa, ali je za njega bio emotivno vezan, jer su odavde krenuli prvi probni radovi. Jožef Kiš je stekao bogato iskustvo u izgradnji kanala u Engleskoj; po povratku dolazi u Backu i radi u službi Kraljevske dvorske komore. Uocio je prednost Crne Bare, koja je od Vrbasa do Tise kod Beceja predstavljala prirodni vodeni tok, koji se, uz malo rada može urediti kao plovni kanal. Preostalo je da se od Dunava kod Bezdana, pa do Vrbasa prokopa novi kanal koji bi povezao ova dva glavna vodena toka u citavoj Ugarskoj. Imao je problema da ubedi vladu, ali 27.03. 1793. godine, komora je odobrila radove koji su poceli 06.05. iste godine. Kanal je uz niz teškoca završen 1802. godine. Kasnije su izgradeni sistemi kanala koji su odveli vodu iz mocvara, a tako su i znatno snižene podzemne vode, i dobijeno na desetine hiljada jutara plodne zemlje. Kao uspomena na Jožefa Kiša, danas na nadgrobnom someniku stoji sledeci natpis koji su prevodu na srpski znaci: "Ovde vecno pociva Plemeniti Madar Jožef Kiš Graditelj Franjinog kanala Besmrtnost neka iskazuje ovaj mermer, blaženo neka pociva. Roden godine 1748. Umro u Somboru 3. dana Martovskih ida leta gospodnjeg 1813."

Gimnazija

Prema dostupnim izvorima gimnazija je osnovana još 1809. godine kao Privatna latinska škola, i kao takva, egzistirala je do 1822. godine. Inicijator za osnivanje ove škole bio je beležnik Andrija Mokri, koji je, kao bogat čovek želeo svojim ćerkama da pruži što je moguće bolje obrazovanje. Privatni učitelj, Jovan Blasi je počeo da podučava beležnikovu decu, i nekoliko godina kasnije, zahvaljujući svojim sposobnostima, organizovao je školu i postao njen prvi direktor. O radu ove škole do 1822. godine postoji jako malo podataka, zna se samo da je škola izdržavana od dobrotvornih priloga i učeničkih uplata na ime školarine. Dalji razvojni put ove škole izgleda ovako: 24.06.1822. Konfensionalna evangelistička gramatička škola 01.09.1822. Seniorska niža gimnazija 1871. Patronatska niža gimnazija 1909. Viša opštinska gimnazija 1920. Viša nemačka gimnazija 1925. Potpuna mešovita gimnazija 1936. Niža mešovita gimnazija sa paralelnim nemačkim odeljenjem 1940. Viša nemačka privatna gimnazija 13.04.1941. Okupatorska vlast zatvara odeljenje srpske gimnazije 1945. Niža mešovita realna gimnazija 1946. Potpuna mešovita realna gimnazija 20.10.1959. Gimnazija “Žarko Zrenjanin” 1977. Obrazovni centar zajedničkog srednjeg vaspitanja i obrazovanja i srednjeg pozitivno usmerenog obrazovanja za društvene delatnosti “Žarko Zrenjanin” 1990. Gimnazija “Žarko Zrenjanin”

 

Pored napred navedenih znamenitosti bitno je spomenuti Muzej i Baza “Cetar”- Bapina baza

Zahvaljujemo se dipl. turizmologu i geografu Stevanu Ferencu na ustupljenim informacijama i podacima o znamenitostima grada.